أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )

17

قانون ( فارسى )

شرط اول : [ دارو خالى از حالات اكتسابى و تغييرات خارجى باشد ] 1 - داروى مورد نظر بايد خالى از حالات اكتسابى باشد ، مثلا گرما يا سرماى بيگانه و عرضى بر آن اثر نگذاشته باشد . 2 - عوامل خارجى تغييراتى در گوهر آن ايجاد نكرده باشد . 3 - عوامل خارجى گوهرى ناباب را با گوهر ويژهء آن دارو نياميخته يا به آن نزديك نكرده باشد ، زيرا : الف - آب در اصل سرد مزاج است ، اگر آن را گرم كرديم تا به حالت گرمى باقى است ، گرمىرسان است . ب - فرفيون در اصل گرم مزاج است . اگر آن را سرد گردانيم تا سردى باقى است سردىرسان است . ج - بادام هرچند داراى مزاجى لطيف و معتدل است ، هرگاه فاسد شود گرمىبخش است . د - گوشت ماهى خودبه‌خود سرد است ، اگر نمك‌سود شود ، مزاج را گرمى بخشد . شرط دوم : بايد دارو را فقط براى يك علت آزمايش كرد ، زيرا اگر بيمارى بيشتر از يك علت داشته باشد و هريك از آنها به معالجهء جداگانه‌اى نياز داشته باشد و وسيلهء علاجها متضاد باشند در اين صورت چنانچه بيمار با دواى آزمايشى بهبودى يابد ، حقيقت اين امر بر ما مجهول مىماند كه دارو اثر خود را بر كدام‌يك از علّتها گذاشته است . مثلا بيمارى ، تب بلغمى دارد و اگر به وى غاريقون داديم و تب زايل شد نبايد حكم كرد كه غاريقون به لحاظ اينكه بيمارى گرم را كه تب باشد از بين برده است ، سرد است . شايد غاريقون مادهء بلغمى را تحليل برده يا آن را بيرون رانده است ؛ و يا شايد مادهء بيمارى تب خودبه‌خود از بين رفته و تب زايل شده است ، و اين حالت در حقيقت نافع به « ذات » و آميخته با « عرض » است . اما نافع بودن به ذات برحسب قياس با ماده است و نافع بودن به عرض آن برحسب قياس با تب . [ دو وضع ممكن است يا به ذات نافع باشد يا آنكه نسبت به بريدن تب نافع باشد ] شرط سوم : دارويى را دربارهء حالات تركيبى و متضاد مىآزماييم ، اگر براى هر دو حالت مختلف سودمند باشد باز نمىتوان حكم كرد كه مزاج دارو با مزاج يكى از حالات بيمارى تماما متضاد است . شايد خود دارو براى يكى از حالات بطور ذاتى و براى حالت ديگرى بطور عرضى نافع باشد . مثلا اگر سقمونيا را بر بيمارى سرد بيازماييم ممكن است كه گرمى بخشد و سودمند آيد ، و اگر آن را براى بيمارى گرم مانند تب نوبه به كار بريم باز بعيد نيست كه نافع واقع شود ، زيرا صفرا را تخليه مىنمايد ؛ پس تا معلوم نكنيم كه كدام‌يك از اثرات سردى و گرمى آن وابسته به تأثير ذاتى و كدام‌يك متعلق به تأثير عرضى آن است نمىتوانيم حكم كنيم كه سقمونيا گرمىبخش است يا سردىآور .